De tafelheer

De heren hebben tijdens een diner rond 1900 een zware taak: het zorgen voor hun toegewezen tafeldame. Iets van deze oude traditie maakte ik vorige week mee, toen ik aanwezig was bij een stichtingsbestuur vergadering welke tijdens een diner plaatsvond. Ik was samen met een andere persoon en wij waren iets later.

Overigens ik ‘als dame’ mag dat, de andere persoon is een man, dus dat mocht eigenlijk niet. Het ging overigens over twee minuten en ik denk dat de andere (allemaal) heren van het bestuur te vroeg waren (mag dat?). Mijn plaats was tussen twee heren in. De heer aan mijn linkerkant, dus ik was zíjn tafeldame (en niet die van de rechter heer), schoof mijn stoel aan, wat ik gelukkig op tijd zag, zodat ik niet met m’n volle gewicht op mijn stoel plofte. Mooi! En steevast noemde hij mij “mevrouw”. Euhm…

Een tafelheer uit de boekjes

“De heer, die u aan tafel geleidt, moet zorgen dat ge goed zit. Ge buigt even voor hem, als dank voor zijn geleide, en ziet dan toe of de gastvrouw reeds gezeten is, want eer moogt gij u niet zetten; en vóór gij hebt plaats genomen, mag uw cavalier zich niet op zijn stoel neerlaten.
Voort moet hij u voortdurend verzorgen, u van alles voorzien, zoodat ge niet behoeft te vragen of iets dergelijks. Hij moet daarenboven een enigszins belangwekkend of ten minste amusant gesprek met u voeren om u aangenaam bezig te houden en deze plicht rust ook op u. Al vindt ge hem ondraaglijk, gij moet toch vriendelijk en aardig praten.” Uit: Vormen. Handboek voor dames van Johanna van Woude uit 1898.

De tafelheer zorgt er dus voor dat zijn tafeldame niets ontbreekt. En hij moet zo attent zijn dat zij niet eens om iets te vragen hoeft.

De gastheer had de taak de heren van het gezelschap in te lichten wie hun tafeldame was. Dit gebeurde zowel mondeling als door door middel van een tafelkaartje. Het hierboven afgebeelde kaartje is een mooi voorbeeld van een schuifkaartje. De naam van de tafeldame kan uitgeschoven worden. In het depot van Huis Van Gijn vond ik ook een mooi tafelkaartje van Simon van Gijn, handgeschreven, met op de achterkant een placering aan tafel aangegeven.

 

Meestal kenden de dames en heren in kwestie elkaar wel. Indien dit niet het geval was, dan moest er voor het diner een korte kennismaking plaats vinden. Tafelheer en -dame waren nimmer familie van elkaar, ook echtgenoten werden aan tafel gescheiden.

Wanneer de knecht of dienstbode de ontvangstkamer binnenkwam en hardop tegen de vrouw des huizes zei Mevrouw er is gediend of Madame est servie, begon de taak van de tafelheer. Dit was het teken dat men aan tafel kon gaan. Er volgde een optocht van paren die de eetkamer binnengingen, dit alles geheel volgens een bekend protocol. Eerst gaat de gastheer met zijn tafeldame, de belangrijkste dame van het gezelschap mde eetkamer binnen. Daarna volgen de andere koppels, min of meer volgens belangrijkheid. De heren moesten er op letten dat hijzelf éérst de drempel overgaat, voordat zijn dame volgt. En dat moet zo gebeuren dat zij zijn arm niet loslaat, maar ook zonder dat ze ‘meegesleurd’ wordt. het luistert nogal nauw. Het is onbeleefd de dame vooruit te laten gaan. Als laatste treedt de gastvrouw binnen met de belangrijkste mannelijke gast.

Verder moest de tafelheer zijn dame van wijn voorzien. De wijnglazen moesten altijd een flink manchet houden, maar je diende wel aan het einde van de maaltijd geen water of wijn meer in je glas te hebben. In Het Wetboek der Etiquette van E.C. de Wijs-van der Mandele uit 1900 is te lezen over wijn en jonge meisjes: Er zijn meisjes die niet van houden, haast u dan het te leren drinken, want het staat vreeselijk ongezellig, wanneer men ene dame haar maal zit doen met water tenzij een bepaald onthouder zetten.

De tafelheer en -dame moeten dus ook een gesprek kunnen voeren, maar onderonsjes zijn ten zeerste verboden. Gesprekken mogen gaan over reizen, kunst en literaatuur. En politiek? “Politiek is verboden terrein; voor dames is dit onderwerp vervelend, aan de heeren bezorgt het maar een slechte spijsvertering”, aldus Johanna van Woude. Onthou dat bij uw volgende diner!

Ontdek Huis Van Gijn

Sluit het Verborgen Museum